Ryszard Witkowski – nestor polskich pilotów śmigłowcowych

Wyjątkowa postać polskiego lotnictwa, związany przez lata z Instytutem Lotnictwa – Ryszard Witkowski prezentował 8 maja 2018 roku podczas spotkania Warszawskiego Klubu Seniorów Lotnictwa swój Złoty Medal Wiropłatowy FAI. Nasz rodak jest piętnastą osobą na świecie wyróżnioną tą nagrodą. Złoty Medal Wiropłatowy jest przyznawany przez FAI w uznaniu zasług dla popularyzacji sportu wiropłatowego. Ryszard Witkowski był wieloletnim polskim delegatem do Komisji Wiropłatowej FAI oraz inżynierem Instytutu Lotnictwa, gdzie przeprowadzał loty eksperymentalne wielu śmigłowców.

Ryszard Witkowski urodził się 9 maja 1926 roku w podwarszawskim Milanówku jako syn miejscowego naczelnika poczty i Felicji z Brodowskich (fotografistka). Został wcześniej osierocony (w 1928 r.) przez ojca (weterana wojny z bolszewikami z 1920 r.) i był wychowywany przez matkę.

Z lotnictwem zetknął się po raz pierwszy w 197 Mazowieckiej Drużynie Harcerzy, w której instruktor Alfred Włodarski prowadził kursy modelarstwa lotniczego. Z upodobaniem budował nie tylko modele latające, ale i drewniane modele redukcyjne.

Podczas wojny był żołnierzem NOW (ps. „Romuald”) i AK (ps. „Orliński”). W 1944 roku uczestniczył w zbrojnej osłonie zrzutów broni wykonywanych przez alianckie samoloty w okolicy Grodziska Mazowieckiego na zrzutowisku „Solnica”.

Natychmiast po zakończeniu wojny w Europie, po zdaniu matury, rozpoczął studia na Wydziale Lotniczym Szkoły Inżynierskiej im. Wawelberga i Rotwanda w Warszawie. Był jednym z założycieli (w latach 1947-48 prezesem) Koła Lotniczego Studentów Szkoły Inżynierskiej, którego jednym z celów było organizowanie dla członków praktycznych kursów pilotażu. Kategorię A i B pilota szybowcowego uzyskał w Rzadkowie w lipcu (instruktor Stefan Kępiński), a kategorię C w Grunowie k. Jeleniej Góry we wrześniu 1945 r. (instruktor Willy Kürten). Kurs pilotażu samolotowego (na Po-2) ukończył w 1946 r. w Cywilnej Szkole Pilotów i Mechaników w Ligotce Dolnej na Śląsku Opolskim (instruktorzy Stanisław Glinka i Eugeniusz Laudan). Wraz z innymi kolegami-studentami stał się od tego czasu jednym z najaktywniejszych pilotów restytuowanego w 1946 r. Aeroklubu Warszawskiego. W 1947 r. w ramach wymiany studenckiej odbył praktykę w czechosłowackich zakładach lotniczych Avia, Aero, Walter i Zlin. W 1949 r. uzyskał dyplom inżyniera na Wydziale Lotniczym Szkoły Inżynierskiej.

Ryszard Witkowski w kabinie szybowca Minimoa (Żar 1949 r.)

Jesienią 1948 r. po raz pierwszy znalazł się na obozie treningowym na Żarze, gdzie zdobył Srebrną Odznakę Szybowcową (czas 5 godzin 8 minut, przelot 86 km, przewyższenie 1200 m). Latania wyczynowego uczył się od instruktorów Tadeusza Góry i Edwarda Adamskiego.

Wiosną 1949 r. Witkowski zajął w Żarze trzecie miejsce w pierwszych powojennych szybowcowych zawodach juniorów i został zakwalifikowany do ekipy polskiej na pierwsze, rozegrane również w Żarze w kwietniu 1949 r. międzynarodowe zawody szybowcowe. Startował w nich na prototypie szybowca IS-2 Mucha (nr rejestracyjny SP-561) i zajął 13. miejsce. W tym samym roku, wraz z nawigatorem Józefem Romanowskim reprezentował AW w X Krajowych Zawodach Lotniczych, pilotując Piper Cub. W gronie ponad 30 uczestników zajął piąte miejsce.

W 1949 r. rozpoczął pracę w Głównym Instytucie Lotnictwa w Warszawie w sekcji prób statycznych Działu Wytrzymałościowego. W tym samym roku dobrze zapowiadającą się karierę inżyniera lotniczego i pilota sportowego przerwało aresztowanie (wraz z innymi byłymi żołnierzami AK) przez władze bezpieczeństwa. W areszcie powiatowym UB w Grodzisku Mazowieckim spędził dwa miesiące. Po zwolnieniu, jako „zapluty karzeł reakcji” został poddany innego typu represjom  – wyrzucono go z pracy w Głównym Instytucie Lotnictwa i zabroniono latania. Do stycznia 1955 r. pracował jako konstruktor, a następnie szef kontroli technicznej w Zakładach T-11 (Zelmot) w Warszawie. W tym czasie jedyny kontakt z lotnictwem utrzymywał współpracując w redakcjami czasopism „Skrzydlata Polska” i „Skrzydła i Motor”,  w których redagował rubrykę „Inżynier lotniczy odpowiada” i publikował liczne artykuły popularno-naukowe.

W lutym 1955 r. powrócił do Instytutu Lotnictwa, podejmując pracę w Dziale Badań w Locie i wznowił latanie sportowe w AW. Swoje zawodowe zainteresowania skupił na nowej dziedzinie – śmigłowcach. Wraz z fabrycznymi pilotami WSK-Świdnik: Stanisławem Gajewskim i Ryszardem Kosiołem oraz wojskowymi pilotami: por. Januszem Ochalikiem i por. Tadeuszem Papajskim, stał się członkiem kadry pierwszych polskich pilotów śmigłowcowych (instruktor Wsiewołod W. Winnickij). Zainicjował przywrócenie do lotu eksperymentalnego śmigłowca SP-GIL i wykonał na nim serię lotów próbnych. Jesienią 1956 r. przebywał na stażu w Dziale Badań w Locie OKB Mila w ZSRR, w czasie którego latał – jako pierwszy Polak – na transportowych śmigłowcach Mi-4 i Jak-24, Po powrocie do kraju był inżynierem prowadzącym i wykonawcą homologacyjnych prób Mi-2 (Sm-1) do służby w Indonezji, szkoląc m.in. późniejszego dowódcę lotnictwa wojskowego tego kraju, marszałka Soewoto. Miał tam okazję zapoznać się z pilotażem śmigłowca Bell 47G. W Indonezji miał swój jedyny w karierze wypadek, gdy w wyniku niedoboru mocy i przeciągnięcia wirnika nośnego rozbił się na Mi-1 w górach w okolicy Bandungu na Jawie.

Śmigłowiec Mi-1 posłużył w Instytucie Lotnictwa do eksperymentalnych prób odciążającego skrzydła

W 1962 r. na wydziale MEiL Politechniki Warszawskiej uzyskał stopień magistra inżyniera (promotor prof. dr inż. Władysław Fiszdon).

W latach 60. XX wieku powrócił do aktywnego latania sportowego na szybowcach . W 1965 r. zdobył Diamentową Odznakę Szybowcową nr 135 (przelot docelowo-powrotny 316 km na trasie Gocław – Świdnik – Gocław, wysokość 5500 m na fali w Jeleniej Górze, przelot otwarty 510 km na trasie Kazimierz Dolny – Dzikowo k. Szczecina) i tytuł Mistrza Sportu. Kilkakrotnie uczestniczył w zawodach. Podczas Mistrzostw II Ligii w Lisich Kątach w 1965 r. wykonał dramatyczne lądowanie na Musze Standard z odłamanym drążkiem sterowym.

Ryszard Witkowski za sterami Ka-26

W 1969 r. Witkowski wykonywał w ZSRR próby w locie współosiowego śmigłowca Ka-26, celem których było uzyskanie dla tego typu międzynarodowego świadectwa zdatności. Był pierwszym cudzoziemcem latającym na tym oryginalnym śmigłowcu, czego osobiście gratulował mu sam Mikołaj Kamow. W tym samym roku w kraju przeprowadził dla potrzeb lotnictwa cywilnego  homologację turbinowego Mi-2 w różnych wersjach. Na Mi-2 latał następnie aktywnie za granicą: w Szwecji (1974-76), Libii (1975), Jugosławii (1977), Nigerii (1979) i Kanadzie (1981), pracując m.in. dla agend ONZ – WHO i FAO. W latach 1974 i 1977 wykonywał testy kwalifikacyjne dla DCCSP śmigłowców Mi-6 i Mi-8 przed ich zastosowaniem w polskim lotnictwie cywilnym. W latach 70. XX wieku był uczestnikiem szerokiego programu  wprowadzania śmigłowców do operacji agrolotniczych realizowanego w Instytucie Lotnictwa, wykonując liczne próby urządzeń rolniczych na terenie poligonu w Kętrzynie i licznych PGR-ach. W Kętrzynie wyszkolił na Mi-2 dziesięcioosobową grupę młodych pilotów śmigłowcowych (Jarocki, Kasprowicz, Kostecki, Kowalczyk, Kulig, Pawlus, Pelczar, Rutkowski, Skubisz i Siek).

Doświadczenie i wiedza Witkowskiego w obszarze zastosowań śmigłowców w rolnictwie i przy zwalczaniu szkodników znalazły uznanie na forum międzynarodowym. Był wielokrotnie członkiem polskiej delegacji do Komisji Lotnictwa Cywilnego RWPG. Po warszawskim, zorganizowanym przez ONZ seminarium „Aero-Agro 1978”, na którym w dwu referatach przedstawił doświadczenia zarówno krajowe (eksperymenty w PGR-ach opolskich), jak i zagraniczne (ochrona palm daktylowych w oazie Tazerbo w Libii i winnic k. Vrsac w Jugosławii), został zaproszony do wygłoszenia wykładów na temat śmigłowcowych operacji agrolotniczych w College of Aeronautics politechniki w Cranfield w Wielkiej Brytanii.  Wykłady te prowadził w latach 1979-1983. W 1980 r. w Królewskim Towarzystwie Lotniczym (Royal Aeronautical Society) wygłosił odczyt ku czci Juana de la Ciervy (Cierva Memorial Lecture) nt. stosowania wiropłatów w Polsce. Tekst został opublikowany w organie RAeS „Aerospace”. Wywiad z autorem ukazał się w tygodniku „Flight”.

Równolegle do swej pracy zawodowej inżyniera-pilota doświadczalnego był cały czas aktywny jako działacz aeroklubowy. W 1971 r. reprezentował Polskę (jako członek międzynarodowego jury) na I Śmigłowcowych Mistrzostwach Świata FAI w Bückeburgu w Niemczech. Po tej wielkiej imprezie zainicjował utworzenie w Polsce Komisji Wiropłatowej, celem której miało być pobudzenie w kraju sportowego latania na śmigłowcach (z pierwszą inicjatywą na tym polu wystąpił w 1957 r., ustanawiając 5 września 1957 r. na SM-1 pierwszy polski śmigłowcowy rekord międzynarodowy w kategorii czasu osiągania wysokości 3000 m). Przyczynił się do występu polskiej ekipy śmigłowcowej w Witebsku na III ŚMŚ FAI w 1978 r. i do zorganizowania w kraju IV ŚMŚ FAI w Piotrkowie Trybunalskim w 1981 r., na których piloci polscy zajęli drużynowo trzecie miejsce. Delegatem do Międzynarodowej Komisji Śmigłowcowej FAI (CIG) był w latach 1972-1983, pełniąc w ostatnich trzech latach funkcję jej wiceprezydenta. Ponownie stał się delegatem Polski w CIG w 1995 r.

Choroba błędnika spowodowała, że w 1986 r. zakończył latanie, mając na swym koncie wylatanych ponad 4000 godzin, w większości w lotach doświadczalnych. Latał na 17 typach śmigłowców (nie licząc ich odmian): Mi-1, Mi-2, Mi-4, Mi-6, Mi-8, Mi-2M2, Ka-26, Jak-24, SM-2, SP-GIL, B2-4 Żuk, Bell 47G, Bell 206 JetRamger, Robinson R22 Beta, Hughes 500, Silvercraft Sh-1 i Enstrom F28. Po „uziemieniu” zajmował się w Instytucie Lotnictwa programowaniem prób w locie śmigłowca PZL Sokół. Wielokrotnie brał udział w konsultacjach na ten temat w sowieckich instytutach lotniczych, gdzie cieszył się dużym autorytetem.

W 1989 r. zainicjował odbudowę zdewastowanego śmigłowca SP-GIL jako eksponatu do Muzeum Lotnictwa Polskiego w Krakowie. W tym samym roku przyjął propozycję pracy jako konsultant w reorganizowanym (po okresie socjalistycznej dominacji wojska nad władzą lotnictwa cywilnego) Głównym Inspektoracie Lotnictwa Cywilnego. Jako koordynator krajowy współuczestniczył w opracowaniu przez amerykańską firmę konsultingową EER generalnego planu rozwoju polskiego lotnictwa cywilnego do roku 2005.

W 1979 r. został zaprzysiężony jako biegły sądowy do spraw śmigłowcowych wypadków lotniczych. Występował w tym charakterze wielokrotnie w sądach, przyczyniając się do obiektywizacji wyroków w takich sprawach, jak np. dwa wypadki Mi-8 na platformie wiertniczej „Petrobaltic” w 1987 r., czy też wypadki śmigłowców sanitarnych Mi-2 w Warszawie w 1985 r. i w Sporniaku k. Lublina w 1992 r. Działał jako biegły do końca 1997 r.

Swoje bogate przeżycia i lotnicze przygody opisał w książce pt. „Sześć stopni swobody” wydanej po raz pierwszy w 1980 r. i wznowionej (w poprawionej  i rozszerzonej formie) jako „Sześć stopni swobody II” w 1998 r. Dla potrzeb pilotów śmigłowcowych napisał w 1980 r. książkę pt. „Budowa i pilotaż śmigłowców” (II wydanie w 1986 r.), a w 1998 r. „Wprowadzenie do wiedzy o śmigłowcach”. Swój wygłoszony w 1981 r. w Królewskim Towarzystwie Lotniczym (RAeS) wykład przedstawił w rozszerzonej formie  w książce pt. „Wiropłaty w Polsce” (1986 r.) i „Dzieje śmigłowca” (2005 r.). Pisarstwo Witkowskiego nie ograniczało się jednak tylko do książek. . Był autorem ponad dwustu artykułów na tematy śmigłowcowe w różnych czasopismach krajowych i zagranicznych. Gdy w 1990 r. powstał magazyn „Lotnictwo”, stał się jego aktywnym współpracownikiem. Rozszerzając zakres swych zainteresowań opracował dla tego pisma całą serię publikacji bibliograficznych o wielkich lotnikach świata, m.in. o Żurakowskim, Piaseckim, Hirthcie, Gallandzie, Reitschu, Zeppelinie, Kekkonnenie, Mashmanie, Welchu i braciach Wright. W 1997 r. obszerne opracowanie nt. historii polskiego lotnictwa śmigłowcowego opublikował na łamach szwajcarskiego kwartalnika „Helico Revue”. Aktywnie działał jako tłumacz. Był m.in. inicjatorem i współwykonawcą tłumaczenia na język polski akademickiego podręcznika G. Padfielda „Helicopter Flight Dynamics” (wydanego w 1998 r. przez WKiŁ jako „Dynamika lotu śmigłowców”). Przełożył również na polski autobiograficzne wspomnienia sławnego pilota Jana Zumbacha pt. „Mister Brown”, które w kraju ukazały się pt. „Ostatnia walka” orac Francisa Gabreskiego w książce „Gabby pilot myśliwski”.

W latach 90. XX wieku działał społecznie w wielu organizacjach lotniczych, będąc przez wiele lat wiceprzewodniczącym Warszawskiego Klubu Seniorów Lotnictwa, prezesem Klubu Pilotów Doświadczalnych przy Oddziale Warszawskim SIMP, przewodniczącym reaktywowanej w 1995 r. Komisji Wiropłatowej AP, człokiem Rady Muzealnej Muzeum Lotnictwa Polskiego w Krakowie, członkiem Krajowej Rady Lotnictwa i członkiem-założycielem Polskiego Stowarzyszenia Wiropłatowego. Jako prezes KPD doprowadził do umieszczenia w kościele pod wezwaniem Matki Boskiej Loretańskiej na warszawskim Okęciu tablicy pamiątkowej ku czci pilotów i skoczków doświadczalnych, którzy w latach 1919-1993 zginęli podczas prób i demonstracji nowego sprzętu lotniczego. W grudniu 2003 r. został wybrany na przewodniczącego Rady Seniorów Lotnictwa reprezentującej 28 krajowych Klubów Seniorów Lotnictwa wobec Aeroklubu Polskiego.

W 1994 r. do wachlarza zainteresowań Witkowskiego weszły modele śmigłowców zdalnie sterowane (klasa F3C wg FAI). Jako międzynarodowy sędzia tej dość wyrafinowanej kategorii modelarskiej brał udział w mistrzostwach Europy F3C w Polsce (Leszno – 1994 r.) i w Finlandii (Nurmes – 1996 r.), a w mistrzostwach świata jako obserwator w Turcji (Ankara – 1997 r.) i członek jury FAI w Polsce (Dęblin – 1999 r.). W 2001 r. był członkiem jury FAI podczas Mistrzostw Europy Makiet Latających (klasy F4B i F4C wg FAI) rozegranych we Włocławku; w 2003 r. członkiem jury FAI podczas Mistrzostw Świata Modeli Akrobacyjnych Radiem Sterowanych (klasy F3A) w Dęblinie, zaś w roku 2004, w tym samym miejscu, członkiem jury FAI podczas Mistrzostw Świata Makiet Latających (klasy F4B i F4C) oraz w 2007 r. we Włocławku.

Za swą działalność zawodową i społeczną otrzymał wiele odznaczeń i wyróżnień:

  • Srebrny Krzyż Zasługi (1969),
  • Krzyż Kawalerski OOP (1986),
  • Brązowy (1967), Srebrny (1969) i Złoty (1995) Medal „Za Zasługi dla Obronności Kraju”,
  • oraz tytuły „Zasłużonego Pracownika Instytutu Lotnictwa” (1983) i „Zasłużonego dla Lotnictwa Wojskowego) (1987)
  • Stowarzyszenie Inżynierów i Techników Mechaników Polskich SIMP nadało mu komplet swych odznak honorowych: Brązową (1986), Srebrną (1989) i Złotą (1993),
  • Naczelna Organizacja Techniczna NOT komplet honorowych odznak: Srebrną (1992) i Złotą (1998),
  • Towarzystwo Polskich Inżynierów Lotnictwa Dyplom i Medal „Skrzydła Puławskiego” (2004)
  • Aeroklub PRL przyznał mu w 1966 r. tytuł „Zasłużonego Działacza Lotnictwa Sportowego”,
  • Aeroklub Polski przyznał mu w 1994 r. „Złotą Odznakę za Zasługi dla Aeroklubu Polskiego”,
  • Błękitne Skrzydła (1977),
  • Dyplom FAI „Paul Tissandier” (1972).

Za działalność w czasie wojny otrzymał w 1981 r. (z Londynu) Krzyż Armii Krajowej i czterokrotnie Medal Wojska, a w kraju w 1995 r. Krzyż Partyzancki. W 2000 r. otrzymał honorowy tytuł „Weterana Walk o Wolność i Niepodległość Ojczyzny”. W uznaniu pomocy udzielanej Żydom w czasie okupacji hitlerowskiej wyróżniony został w 1993 r. przez Instytut Yad Vashem w Jerozolimie tytułem „Sprawiedliwy Wśród Narodów Świata” i honorowym obywatelstwem państwa Izrael. W 2001 r. został awansowany do stopnia porucznika rezerwy WP, a w 2003 r. do stopnia kapitana.

W 1961 r. Ryszard Witkowski zawarł związek małżeński z Teresą Marią Ryszkowską, trwający do jej nagłej śmierci w 1997 r. Córka Grażyna ukończyła studia na Politechnice Warszawskiej jako inżynier-chemik, specjalista poligraf.

Biogram: źródło: Jerzy Jędrzejewski – „Polscy piloci doświadczalni”, Biblioteka Historyczna Instytutu Lotnictwa, Wydawnictwa Naukowe Instytutu Lotnictwa, Warszawa 2014